Vroege jaren en muzikale vorming 

Sergej Rachmaninov werd op 1 april 1873 geboren op het landgoed Oneg in de gouvernement Novgorod, Rusland. Al op jonge leeftijd toonde hij een buitengewone muzikale aanleg. Zijn grootvader was een amateur-pianist en zijn moeder zorgde voor zijn eerste pianolessen. Op negenjarige leeftijd werd hij toegelaten tot het conservatorium van Sint-Petersburg.

Een beslissende wending in zijn leven vond plaats toen hij in 1885 naar Moskou verhuisde om te studeren bij de strenge maar befaamde pedagoog Nikolaj Zverev. In het huis van Zverev woonde Rachmaninov samen met andere getalenteerde leerlingen en werd hij volledig ondergedompeld in de muziek. Later studeerde hij verder aan het Moskouse Conservatorium bij Alexander Siloti en Sergej Taneyev. In 1892 behaalde hij zijn diploma met de hoogste onderscheiding — een zeldzame eer.

Eerste successen en de rampzalige première 

Zijn afstudeerstuk, de eenakter opera Aleko (gebaseerd op Poesjkins gedicht ‘De Zigeuners’), viel erg in de smaak. Ook zijn Prelude in cis-klein (Op. 3 Nr. 2) veroverde al snel de harten van het publiek — en zou Rachmaninov zijn hele leven bijblijven als zijn meest herkenbare werk.

Toch sloeg het lot hard toe op 27 januari 1897, toen zijn Eerste Symfonie in d-klein in Sint-Petersburg in première ging. De uitvoering was een ramp. Het publiek en de critici — onder wie de beruchte César Cui — vernietigden het werk volledig. De kritiek was zo verplettend dat Rachmaninov in een diepe depressie terechtkwam en bijna drie jaar lang nauwelijks kon componeren.

De renaissance: Tweede Pianoconcert en internationale doorbraak 

Op aanraden van zijn familie zocht Rachmaninov hulp bij de hypnotherapeut Nikolaj Dahl. De behandeling sloeg wonderbaarlijk aan: in 1900 begon Rachmaninov opnieuw te componeren, en het resultaat was zijn Tweede Pianoconcert in c-klein (Op. 18) — misschien wel het populairste pianoconcert ooit geschreven.

De première in 1901 was een overwelgend succes. Het concerto bezit alles wat Rachmaninov zo geliefd maakt: een onvergetelijk lyrisch thema, een rijke orkestrale textuur en een pianopart van oogverblindende virtuositeit. Het werk droeg hij op aan Dahl, als dank voor zijn herstel.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Pianoconcert Nr. 2 – Anna Fedorova (live HD)

🎬 Of bekijk: Rachmaninov Pianoconcert Nr. 2 – Evgeny Kissin, Parijs 2014 (live HD)

In de jaren die volgden groeide Rachmaninov uit tot een internationale ster als componist, pianist én dirigent. Zijn Tweede Symfonie (1906–1907), de symfonische gedichten en zijn Derde Pianoconcert (Op. 30, 1909) versterkten zijn reputatie als een van de grootmeesters van de romantische muziek.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Pianoconcert Nr. 3 – Anna Fedorova (live HD)

🎬 Of bekijk: Rachmaninov Pianoconcert Nr. 3 – Yunchan Lim, Cliburn Finale 2022 (live)

De Russische Revolutie en de weg naar ballingschap 

De Russische Revolutie van 1917 veranderde alles voor Rachmaninov. Politiek onzeker en diep bezorgd over zijn toekomst onder het nieuwe bolsjewistische regime, vertrok hij eind 1917 met zijn gezin naar Stockholm — voor wat aanvankelijk een korte concerttrip leek. Hij keerde nooit meer terug naar Rusland.

Deze breuk met zijn vaderland liet een diepe wond na. Rachmaninov zou later zeggen dat hij bij het verlaten van Rusland ook zijn muzikale inspiratie verloor. In de decennia die volgden componeerde hij slechts een handvol nieuwe werken — maar die werken behoren tot zijn absolute meesterwerken.

Het leven in ballingschap: Amerika en het pianistenbestaan 

Rachmaninov vestigde zich in Amerika, waar hij een succesvolle carrière als concertpianist opbouwde. Hij trad op in uitverkochte zalen, maakte talloze opnamen die nog steeds tot de meest bewonderde pianistieke opnamen in de geschiedenis worden gerekend, en verwierf een comfortabel leven.

Toch had dit succes een prijs. Als uitvoerend artiest had Rachmaninov nauwelijks tijd om te componeren, en de nostalgie naar Rusland drukte zwaar op zijn gemoed. Zijn late meesterwerken — de Rapsodie op een thema van Paganini (1934), de Derde Symfonie (1936) en de Symfonische Dansen (1940) — getuigen van een diepe melancolie, maar ook van een onverminderd meesterschap.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Rapsodie op een thema van Paganini – Yuja Wang (live, 2023)

Op 28 maart 1943 overleed Sergej Rachmaninov in Beverly Hills, Californië — slechts enkele dagen voor zijn zeventigste verjaardag. Zijn nalatenschap leeft voort in concertzalen over de hele wereld.

Het muzikale werk van Rachmaninov

Pianoconcerten

Rachmaninov schreef vier pianoconcerten, waarvan het Tweede (Op. 18) en het Derde (Op. 30) tot de meest gespeelde en geliefde werken in het klassieke repertoire behoren. Het Tweede Pianoconcert opent met een serie geheimzinnige pianoakkoorden die het hart van de luisteraar onmiddellijk veroveren. Het Derde is beroemd om zijn technische eisen — velen beschouwen het als het moeilijkste pianoconcert ooit geschreven.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Pianoconcert Nr. 2 – Yuja Wang & Mariinsky Orchestra, Parijs 2021 (live)

Symfonieën

Zijn Tweede Symfonie in e-klein (Op. 27) is een van de meest gespeelde Russische symfonieën, met name het dromerige Adagio in het derde deel. Na de mislukking van zijn Eerste Symfonie duurde het lang voor Rachmaninov zijn Derde waagde — die in 1936 uitkwam en aanvankelijk minder bijval vond, maar tegenwoordig hoog gewaardeerd wordt.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Symfonie Nr. 2 – III. Adagio (London Symphony Orchestra, live)

Koraalwerken: de Vespers en de Liturgie

Naast zijn pianomuziek schreef Rachmaninov indrukwekkende koormuziek. Zijn Vespers (Op. 37, 1915) worden beschouwd als een van de mooiste a-capella koorcycli ooit geschreven. Het werk put zijn inspiratie uit de Russisch-orthodoxe muziektraditie en bezit een spirituele diepgang die zelfs de meest geseculariseerde luisteraar niet onberoerd laat.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Vespers – Groot Omroepkoor, live concert Utrecht (TROS)

Orkestwerken en preludes

Zijn symfonisch gedicht Het Eiland der Doden (1909) is een subliem orkestrale schilderij. Daarnaast zijn zijn 24 Preludes voor piano (inclusief de beroemde Prelude in cis-klein) en de Études-Tableaux meesterwerken van pianistieke compositiekunst.

🎬 Luister hier: Rachmaninov Prelude in g-klein Op. 23 Nr. 5 – Yuja Wang live, Berlijn Philharmonie 2018