Josephine Baker

Jeugd in armoede: St. Louis, Missouri (1906–1921)

Josephine Baker werd geboren als Freda Josephine McDonald op 3 juni 1906 in St. Louis, een stad die destijds zwaar gebukt ging onder rassensegregatie. Haar moeder Carrie McDonald werkte als wasvrouw en haar biologische vader verliet het gezin al vroeg. Al op jonge leeftijd hielp Josephine bij vreemde families als huisbediende. Ze sliep soms op straat of in askisten om warm te blijven tijdens de winter.

Op haar tiende begon zij te dansen op straathoeken voor geld. Dit vroege optreden voor voorbijgangers legde de basis voor een carrière die de wereld zou veranderen. Op haar vijftiende trouwde ze voor de tweede keer – haar eerste tienerhuwelijk was snel gestrand – en sloot ze zich aan bij rondreizende vaudeville-gezelschappen in de Verenigde Staten.

Broadway en de sprong naar Europa (1921–1925)

In de vroege jaren twintig bereikte Josephine Baker Broadway via de revues ‘Shuffle Along’ en ‘The Chocolate Dandies’. Hoewel zij aanvankelijk als komische bijfiguur werd ingezet, viel zij al snel op door haar uitbundige aanwezigheid, haar grappige gezichtsuitdrukkingen en haar magnetische dansstijl.

In 1925 kreeg ze een onweerstaanbaar aanbod: optreden in Parijs voor de ‘La Revue Nègre’ in het Théâtre des Champs-Élysées. Ze greep haar kans met beide handen. In het gesegregeerde Amerika was ze een tweederangsburger; in Parijs zou ze een godin worden.

Folies Bergère en de bananendans (1925–1939)

Parijs ontving Josephine Baker als een openbaring. Haar optreden in de ‘Revue Nègre’ veroorzaakte een sensatie. Kunstenaars en intellectuelen als Pablo Picasso, Ernest Hemingway en F. Scott Fitzgerald waren diep onder de indruk. Men noemde haar de ‘Zwarte Venus’, de ‘Bronzen Venus’ en de ‘Creoolse Godin’.

Haar optreden in de revue ‘Un vent de folie’ (1927) bij de Folies Bergère werd legendarisch. Gekleed in slechts een rok van kunstmatige bananen en een kralenketting danste zij een Charleston die het publiek – en de gehele kunstwereld – met stomheid sloeg. De bananendans werd een icoon van het Jazztijdperk en de Roaring Twenties, en maakte haar tot de best betaalde vrouwelijke entertainer ter wereld.

In datzelfde jaar speelde zij de hoofdrol in ‘La Sirène des Tropiques’. Hiermee was Josephine Baker de allereerste zwarte vrouw die de hoofdrol speelde in een grote, commerciële speelfilm.

🎬 Bekijk de beroemde optredens:

▶  Josephine Baker – Bananendans bij Folies Bergère (1927)

▶  Josephine Baker danst de Charleston (1925)

▶  Josephine Baker – Dancing Up A Storm (1926–27)

▶  Josephine Baker danst de Charleston in Nederland (28 augustus 1928)

Heldin van het Franse Verzet

Toen Nazi-Duitsland in 1940 Frankrijk bezette, weigerde Josephine Baker te vluchten of te zwijgen. Ze sloot zich aan bij de Franse verzetsbeweging (laat de hoofdletter bij verzetsbeweging weg, tenzij je een specifieke organisatie bedoelt) en werkte als undercoveragent voor de inlichtingendienst van de Vrije Fransen. Zij vervoerde geheime informatie – soms letterlijk in haar ondergoed geschreven met onzichtbare inkt – door de neutrale landen Spanje en Portugal.

Dankzij haar status als beroemdheid kon zij grenzen oversteken waar gewone mensen werden tegengehouden. Zij wierf ook contacten en fondsen voor het Vrije Frankrijk van generaal Charles de Gaulle. Voor haar onbevreesde inzet ontving zij na de oorlog de hoogste Franse militaire onderscheidingen: de Médaille de la Résistance en het Légion d’honneur met de rang van Officier.

📽️ Meer over Baker’s oorlogstijd:

▶  Josephine Baker: The Wartime Life of the African American Star (2025)

Strijdster voor burgerrechten en de Rainbow Tribe

Na de oorlog zette Josephine Baker hernieuwd haar strijd voort – nu op het gebied van burgerrechten. Zij weigerde pertinent op te treden voor een gesegregeerd publiek in de Verenigde Staten en eiste gelijke toegang voor zwarte en witte bezoekers. Verschillende clubs en hotels maakten voor het eerst in hun geschiedenis een uitzondering vanwege haar internationale sterrenstatus.

In 1963 was zij de enige vrouw die officieel sprak op het podium naast Martin Luther King tijdens de historische Mars op Washington (bekend van de ‘I Have a Dream’-speech). Ze stond in haar Franse militaire uniform voor een menigte van meer dan 250.000 mensen.

Haar meest persoonlijke project was de zogenaamde ‘Rainbow Tribe’: zij adopteerde twaalf kinderen uit verschillende landen en culturen – waaronder Japan, Colombia, Finland, Marokko en Algerije – en bracht hen groot in haar château Les Milandes in de Dordogne. Dit was voor haar het levende bewijs dat mensen van alle rassen en geloven in harmonie konden samenleven.

Comeback en overlijden (1973–1975)

Na jaren van zware financiële problemen – waarbij zij uiteindelijk zelfs haar geliefde Les Milandes verloor – maakte Josephine Baker in 1973 een triomfantelijke comeback in Carnegie Hall in New York. Het publiek ontving haar met een emotionele staande ovatie.

In april 1975, ter gelegenheid van haar vijftigjarig jubileum als artieste, opende zij een gloednieuwe revue in Parijs. De show was stijf uitverkocht; de zaal zat vol met vrienden, fans en iconen uit de modewereld. Slechts enkele dagen later, op 12 april 1975, overleed zij op 68-jarige leeftijd in haar slaap aan de gevolgen van een hersenbloeding.

Zij kreeg in Monaco een staatsbegrafenis en was de eerste Amerikaanse vrouw ooit die in Frankrijk met militaire eer werd begraven. In november 2021 werd zij bovendien als zesde vrouw ooit opgenomen in het Franse Panthéon – de ultieme erkenning van de Franse staat voor haar uitzonderlijke bijdrage aan de vrijheid, menselijkheid en gelijkheid.

▶  Joséphine Baker: Avec! – (1969)

De erfenis van Josephine Baker

Josephine Baker was veel meer dan een danseres of entertainer. Zij was een absolute pionier – de eerste zwarte internationale superster – een verzetsheldin, een moeder en een activist. Haar leven illustreert hoe kunst en moed de wereld kunnen veranderen: van een straatkind in het gesegregeerde Amerika naar een legende die rust in het Panthéon.

Haar invloed is nog altijd voelbaar in de mode, dans, muziek, film en de burgerrechtenbeweging. Hedendaagse artiesten als Beyoncé en Janet Jackson noemen haar steevast als grote inspiratiebron. Haar verhaal is actueler dan ooit: een testament van kracht, identiteit en de onvermoeibare strijd voor een rechtvaardige wereld.

🎬 Bekijk deze documentaires:

▶  The Scandalous and Triumphant Life of Josephine Baker (2024)

▶  1. Josephine Baker – Biografie documentaire (2021)

▶  2. The Extraordinary Josephine Baker – Biography (2022)