Wat is fado?

Fado is een Portugese muziekstijl die begin negentiende eeuw ontstond in de arbeidersbuurten van Lissabon. De naam komt van het Latijnse ‘fatum’, oftewel lot of noodlot, en dat is precies waar fado om draait: melancholie, verlangen en berusting in het lot. Centraal staat het gevoel van ‘saudade’ — een weemoedig verlangen naar iets of iemand dat er niet meer is. Fado wordt doorgaans gezongen door één zanger of zangeres, begeleid door de guitarra portuguesa, een twaalfsnarige Portugese gitaar met een helder, tinkelend geluid. Sinds 2011 staat fado op de Unesco-lijst van immaterieel cultureel erfgoed.

Wie was Amália Rodrigues?

Amália da Piedade Rodrigues werd op 23 juli 1920 geboren in Lissabon, in een eenvoudig gezin. Leuk weetje: haar officiële geboorteakte vermeldt weliswaar 23 juli, maar Amália zelf twijfelde altijd aan die datum en vierde haar verjaardag het liefst op 1 juli. Als tiener werkte ze in een fabriek en op de fruitkraam van haar moeder, terwijl ze droomde van een carrière als zangeres. Fado — de melancholische, fatalistische zangstijl van Lissabon — was destijds de dominante muziekvorm van de stad, met invloeden uit Arabische en zigeunermuziek.

Op haar negentiende begon Amália professioneel te zingen, samen met haar zus Celeste, in de chique Lissabonse nachtclub Retiro da Severa. Binnen een jaar trad ze al op voor uitverkochte zalen door heel Lissabon.

De doorbraak: van Lissabon naar Parijs

In 1944 maakte Amália Rodrigues haar internationale debuut in Brazilië, met optredens in het Copacabana Casino en haar eerste opnames in Rio de Janeiro. Begin jaren vijftig volgde de grote Europese doorbraak: in 1956 gaf ze een legendarisch concert in het Olympia-theater in Parijs, waar een opname van het nummer ‘Coimbra’ uitgroeide tot haar eerste internationale hit.

Ook de film hielp haar bekendheid vergroten. In ‘Les Amants du Tage‘ (1955) zong ze ‘Barco Negro’, een vertolking die de aandacht trok van de Franse bioscoopbezoekers. Die film opende de deur naar haar concert in het Olympia-theater en daarmee naar een wereldwijde carrière. ‘De film gaf me de start in Frankrijk, en Frankrijk gaf me de start in de wereld,’ zei ze later zelf over dit keerpunt.

Belangrijk om te weten: ‘Barco Negro’ wordt soms verward met de muziek uit de bekende Frans-Braziliaanse film Black Orpheus (1959) — die twee hebben echter niets met elkaar te maken. De muziek van Black Orpheus is van de Braziliaanse componisten Luiz Bonfá en Antônio Carlos Jobim; Amália’s ‘Barco Negro’ komt uit een heel andere, Portugese productie.

Bekijk een historisch live-optreden: Amália Rodrigues – Barco Negro, live mini-recital (1963).

Uma Casa Portuguesa en andere klassiekers

Nummers als ‘Uma Casa Portuguesa’, ‘Coimbra’ en ‘Gaivota’ behoren tot de bekendste fado’s uit haar repertoire en worden in Portugal nog altijd gezien als een soort ongeschreven volksliederen. Vanaf de jaren zestig werkte Amália nauw samen met de Franse componist Alain Oulman, die met platen als Fado Português (1965) haar repertoire een literaire diepgang gaf, onder meer met teksten van dichters als Luís de Camões en David Mourão-Ferreira.

Live-optredens om te bekijken: Uma Casa Portuguesa – live à Bobino (1960) en Gaivota – live in Leiden (1987).

Politieke controverse en herstel van aanzien

Na de Anjerrevolutie van 1974, die een einde maakte aan decennia van dictatuur in Portugal, kreeg Amália Rodrigues te maken met geruchten dat ze het gevallen regime zou hebben gesteund. Haar populariteit leed er tijdelijk onder, maar een jaar later werd ze in het Coliseu-theater in Lissabon staand toegejuicht door vijfduizend mensen. Pas na haar dood kwam aan het licht dat ze in het geheim de Portugese Communistische Partij had gesteund tijdens de dictatuur — iets wat haar status als ‘stem van de Portugese ziel’ alleen maar versterkte.

Late carrière en internationale erkenning

Amália Rodrigues bleef tot op hoge leeftijd optreden. In 1985 gaf ze, tien jaar na haar vorige solo-optreden in Portugal, een concert in het Coliseu dos Recreios dat een bezoekersrecord opleverde. In 1989 werd haar vijftigjarig artiestenjubileum groots gevierd, en paus Johannes Paulus II ontving haar in Rome in particuliere audiëntie. In 1990 ontving ze het Grootkruis van de Orde van Santiago, Portugals hoogste onderscheiding.

Bekijk ook: Estranha Forma de Vida, live vertolkt door Amália Rodrigues.

Overlijden en nalatenschap

Amália Rodrigues overleed op 6 oktober 1999 in Lissabon, op 79-jarige leeftijd. Portugal kondigde drie dagen van nationale rouw af en de verkiezingscampagnes in het land werden tijdelijk stilgelegd. Ze werd bijgezet in het Panteão Nacional, naast andere grote Portugese historische figuren. Tot op de dag van vandaag geldt ze als de bestverkopende Portugese artiest in de geschiedenis van de muziekindustrie.

De stem van saudade

Wat Amália Rodrigues onderscheidde was haar vermogen om ‘saudade’ — een weemoedig verlangen naar wat voorbij is — voelbaar te maken in elke noot. Ze zong traditioneel gekleed in het zwart, met het hoofd achterovergebogen en een gezicht vol overgave. ‘Ik zing geen fado,’ zei ze ooit, ‘het zingt in mij.’ Die intensiteit maakte haar tot het boegbeeld van een muziekgenre en tot ambassadeur van de Portugese cultuur wereldwijd.

Amália Rodrigues op de 366 verjaardagskalenders

Bij het samenstellen van de verjaardagskalender met 366 Europese muzikanten kwam ik op 23 juli vanzelfsprekend uit bij Amália Rodrigues, zij mocht sowieso niet ontbreken. Haar levensverhaal past naadloos in de kalenderreeks van 366 European Musicians en die van 366 Legendary People: van de nachtclubs van Lissabon tot het Olympia-theater in Parijs laat haar carrière zien hoe artistiek talent en doorzettingsvermogen samen een onuitwisbaar stempel op de muziekgeschiedenis kunnen drukken.