Margot Fonteyn

Wie was Margot Fonteyn?

Margot Fonteyn (18 mei 1919 – 21 februari 1991) wordt algemeen beschouwd als een van de grootste ballerina’s van de twintigste eeuw. Als primaballerina assoluta van The Royal Ballet bracht zij de Britse balletwereld op het hoogste internationale niveau en verwierf zij wereldfaam met haar elegante techniek, diepe muzikaliteit en buitengewone podiumcharisma.

Haar carrière strekte zich uit over bijna vijf decennia – van haar debuut als tiener in 1934 tot haar laatste optreden in 1990, op zeventigjarige leeftijd – en maakt haar tot een unieke figuur in de geschiedenis van de klassieke dans. Dit uitgebreide portret behandelt haar jeugd, artistieke ontwikkeling, legendarisch partnerschap met Rudolf Noerejev, haar belangrijkste rollen en haar blijvende invloed op het wereldballet.

Vroege jaren en jeugd: van Reigate naar Shanghai

Margot Fonteyn werd geboren op 18 mei 1919 in Reigate, Surrey, als Margaret Evelyn Hookham. Haar vader Felix John Hookham was een Brits ingenieur; haar moeder Hilda Acheson had een Iers-Braziliaanse achtergrond. Haar moeder, door Fonteyn liefkozend ‘Black Queen’ genoemd, zou een sleutelrol spelen als haar gedreven manager en begeleider.

Op vierjarige leeftijd ontving Margaret haar eerste danslessen. Toen het gezin in 1927 vanwege het werk van haar vader naar Shanghai verhuisde, volgde zij les bij de Russische balletmeester George Goncharov, die haar in contact bracht met de grote Russische ballettraditie. In 1933 keerde zij terug naar Londen om haar opleiding voort te zetten aan de Vic-Wells Ballet School – de voorloper van de Royal Ballet School – onder leiding van Ninette de Valois en danspedagoge Vera Volkova.

Het was Ninette de Valois die de jonge Margaret omdoopte tot Margot Fonteyn – een artiestennaam afgeleid van haar Braziliaans-Ierse familienaam ‘Fontes’. De Aziatische jaren gaven haar een breed cultureel perspectief dat ongebruikelijk was voor een jonge danseres van haar generatie.

✔ Correctie: het gezin vertrok in 1927 naar Shanghai (niet 1928 zoals eerder vermeld), conform Wikipedia en de Royal Ballet-archieven.

Doorbraak bij de Vic-Wells Ballet (1934–1946)

Fonteyn werd op veertienjarige leeftijd aangenomen bij het Vic-Wells Ballet en debuteerde snel in solorollen. Haar grote doorbraak volgde in 1935, toen zij op slechts zestienjarige leeftijd de hoofdrol overnam in Het Zwanenmeer na het plotselinge vertrek van prima ballerina Alicia Markova. Critici prezen haar muzikaliteit, zuiverheid van lijn en opmerkelijke podiumaanwezigheid.

Haar opkomst viel samen met die van choreograaf Frederick Ashton (1904–1988), met wie zij een van de meest vruchtbare artistieke samenwerkingen in de balletgeschiedenis zou aangaan. Ashton creëerde tientallen rollen specifiek voor haar lichaam, temperament en muzikale gevoeligheid.

In 1946 verhuisde het gezelschap – inmiddels omgedoopt tot Sadler’s Wells Ballet – naar het Royal Opera House in Covent Garden. Fonteyns vertolking van Aurora in Doornroosje bij de heropening werd een mijlpaal: zij danste voor koning George VI, koningin Elizabeth en premier Clement Attlee. De voorstelling gold als symbool van Brits cultureel herstel na de Tweede Wereldoorlog.

The Royal Ballet en internationale doorbraak (1946–1961)

De New Yorkse première van Doornroosje door het Sadler’s Wells Ballet in het Metropolitan Opera House in 1949 was een keerpunt. De Amerikaanse showman Sol Hurok noemde Fonteyns Aurora de meest uitstaande voorstelling die hij ooit had georganiseerd; de aftiteling duurde een half uur. Het blad Time én Newsweek plaatsten haar op de cover.

Toen het gezelschap in 1956 een koninklijk charter ontving en voortaan The Royal Ballet heette, was Fonteyn onbetwist de eerste ballerina van het ensemble. Datzelfde jaar werd zij geridderd tot Dame Commander of the Order of the British Empire (DBE) – een uitzonderlijke eer voor een danseres. In 1950 had zij al een eredoctoraat ontvangen van de Universiteit van Oxford.

Tot de hoogtepunten van deze periode behoren de door Ashton voor haar gecreëerde werken: Symphonic Variations (1946), Cinderella (1948), Daphnis and Chloé (1951), Sylvia (1952) en Ondine (1958). Zij verscheen meerdere keren op The Ed Sullivan Show en verhoogde daarmee de populariteit van klassiek ballet in de Verenigde Staten aanzienlijk.

Het legendarische partnerschap met Rudolf Noerejev (1962–1979)

In juni 1961 vluchtte de jonge Sovjet-danser Rudolf Noerejev (1938–1993) tijdens een tournee in Parijs naar het Westen. Op 21 februari 1962 danste hij voor het eerst met Margot Fonteyn in Giselle bij The Royal Ballet in Covent Garden. Zij was tweeënveertig, hij drieëntwintig – een leeftijdsverschil van negentien jaar dat menigeen onoverbrugbaar achtte.

Toch ontstond er onmiddellijk een zeldzame artistieke chemie. Noerejevs eigen verklaring voor hun succes was: “It’s not her, it’s not me, it’s the sameness of the goal.” De combinatie van Fonteyns lyrische verfijning en Noerejevs dynamische vurigheid produceerde een van de meest gevierde partnerships in de balletgeschiedenis.

Frederick Ashton creëerde speciaal voor hen Marguerite and Armand (1963), gebaseerd op La Dame aux Camélias van Alexandre Dumas fils, met muziek van Franz Liszt. Tijdens hun leven waren Fonteyn en Noerejev de enigen die dit ballet ooit dansten; zij voerden het meer dan honderd keer samen op. Hun Romeo en Julia, Le Corsaire pas de deux, Zwanenmeer en Giselle vulden zalen op vier continenten.

Hun samenwerking schonk Fonteyns carrière een tweede leven, ruim voorbij de leeftijd waarop ballerina’s normaal afscheid nemen. Ondanks aanhoudende speculatie in de pers hielden beiden vol dat hun band primair artistiek en vriendschappelijk was, hoewel zij elkaar levenslang als zielsverwanten beschouwden. Na Fonteyns dood in 1991 overleed Noerejev zelf in januari 1993.

🎬 Bekijk hun samenwerking op YouTube

• Marguerite and Armand (1963) – BBC-opname: Fonteyn & Noerejev – “An Iconic Partnership” (documentaire)
• Giselle Act II Pas de Deux (1962, BBC-studieopname): Fonteyn & Noerejev – Giselle Act II (1962)
• Giselle Act I (Australische tournee, 1965): Fonteyn & Noerejev – Giselle Act I (Australië 1965)

Belangrijkste rollen en repertoire

Het repertoire van Margot Fonteyn omvat zowel de grote negentiende-eeuwse klassiekers als baanbrekend twintigste-eeuws werk. Een selectie van haar meest iconische rollen:

• Aurora in Doornroosje – haar internationale doorbraakrol en absolute visitekaartje. BBC-opname 1959 (Akt I Rose Adagio): Bekijk op YouTube
• Odette/Odile in Het Zwanenmeer – haar dubbelrol gold als toonbeeld van klassieke verfijning.
• Giselle – dramatische diepgang, bovenal met Noerejev tot grote hoogten gebracht. Pas de deux Act II (1962): Bekijk op YouTube
• Marguerite in Marguerite and Armand (1963) – speciaal voor haar en Noerejev gecreëerd door Ashton.
• Cinderella (Assepoester) in Ashtons gelijknamige versie (1948) – een van zijn populairste creaties voor haar.
• Chloë in Daphnis and Chloé (Ashton, 1951) – wereldpremière-rol.
• Ondine (Ashton, 1958) – op muziek van Hans Werner Henze; een van Fonteyns persoonlijke favorieten.
• Sylvia (Ashton, 1952) – op muziek van Léo Delibes; zij creëerde de titelrol.
• Aurora (Doornroosje) – Rose Adagio, Akt I (BBC, ca. 1969): Bekijk op YouTube

Naast deze grote rollen werkte zij met choreografen als Roland Petit (Les Demoiselles de la Nuit, 1948), John Cranko en Kenneth MacMillan, en danste zij gastoptredens bij het Australisch Ballet, het Royal Danish Ballet en in talloze galaprogramma’s wereldwijd.

Privéleven: huwelijk en toewijding aan Roberto Arias

Op 6 februari 1955 trouwde Margot Fonteyn in Parijs met Roberto “Tito” Arias (1918–1989), een Panamese politicus en diplomaat die zij al in de jaren dertig aan Cambridge kende. Het huwelijk bracht haar in een wereld van internationale politiek: Arias was een tijdlang ambassadeur van Panama in Londen en was actief betrokken bij Panamese binnenlandse politiek.

In 1964 werd Roberto Arias bij een politieke aanslag in Panama door meerdere kogels getroffen en raakte verlamd. Fonteyn wijdde zich aan zijn verzorging en bleef dansen om de hoge medische kosten te kunnen betalen. Zij bleef hem trouw tot zijn dood in 1989 – een daad van toewijding die door haar tijdgenoten als even indrukwekkend werd beschouwd als haar podiumloopbaan.

Latere carrière, eretitel en afscheid van het podium

Margot Fonteyn bleef opmerkelijk lang actief op het hoogste niveau. In 1954 werd zij president van de Royal Academy of Dance, een functie die zij tot haar dood vervulde en waarmee zij talloze jonge dansers wereldwijd inspireerde. Pas in 1979 riep The Royal Ballet haar officieel uit tot primaballerina assoluta – een eretitel die wereldwijd slechts aan een handvol ballerina’s is toegekend.

Haar laatste reguliere optredens met Noerejev vonden plaats in de jaren zeventig. In 1979 nam zij officieel afscheid van het podium. Haar laatste publieke optreden vond plaats in 1990, ter gelegenheid van haar zeventigste verjaardag, tijdens een galavoorstelling in het Royal Opera House, georganiseerd door collega’s en vrienden.

In 1979 presenteerde zij de BBC-televisieserie The Magic of Dance, die zij ook in boekvorm uitbracht. Haar autobiografie Margot Fonteyn verscheen in 1975. Beide werken maakten ballet toegankelijk voor een breed publiek en worden nog steeds als referentiewerken beschouwd.

Laatste jaren en overlijden (1989–1991)

Na de dood van haar man in 1989 trok Margot Fonteyn zich terug op een veehouderij in Panama. Kort daarna werd bij haar darmkanker vastgesteld. Vrienden – waaronder Rudolf Noerejev – en het Britse koningshuis droegen bij aan haar behandelingskosten in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk.

Margot Fonteyn overleed op 21 februari 1991 in Panama-Stad, op de leeftijd van eenenzeventig jaar. Zij werd begraven naast haar man op het landgoed in Panama. De internationale pers herdacht haar als de “ballerina van de eeuw” en als een symbool van Britse culturele uitstraling.

Erfenis en blijvende invloed op het wereldballet

De invloed van Margot Fonteyn op het wereldballet kan moeilijk worden overschat. Zij verhief The Royal Ballet tot een van de belangrijkste gezelschappen ter wereld en effende het pad voor latere Britse sterballerina’s als Antoinette Sibley, Lynn Seymour en, in onze tijd, Marianela Núñez. De door Frederick Ashton voor haar gecreëerde werken behoren nog steeds tot het kernrepertoire van The Royal Ballet.

Naast haar artistieke prestaties wordt zij herinnerd om haar zeldzame combinatie van technische discipline, muzikale intelligentie en podiumgrace. Haar naam is onlosmakelijk verbonden met de bloei van het Britse ballet na de Tweede Wereldoorlog.

Vandaag wordt Fonteyn herdacht via beurzen, biografieën, documentaires en een buste in het Royal Opera House. Haar opnamen – met name Marguerite and Armand met Noerejev – blijven leerstof voor balletstudenten wereldwijd.