Ella Fitzgerald: Het Leven en de Muziek van de First Lady of Song

Ella Fitzgerald (25 april 1917 – 15 juni 1996) wordt wereldwijd beschouwd als een van de grootste jazzzangeressen aller tijden. Met haar ongelooflijke stembereik, haar perfecte intonatie en haar meesterlijke beheersing van de scat-techniek wist zij generaties muziekliefhebbers te betoveren. Van Harlem tot Carnegie Hall, van Newport tot Parijs — overal waar Ella zong, veranderde de lucht in muziek.

Vroege Jaren: Een Moeilijke Start (1917–1934)

Ella Jane Fitzgerald werd geboren op 25 april 1917 in Newport News, Virginia, als dochter van William Ashland Fitzgerald, een vrachtwagenchauffeur uit Blackstone, Virginia, en Temperance “Tempie” Williams. Haar ouders gingen kort na haar geboorte uit elkaar. Ella verhuisde met haar moeder naar Yonkers, New York, waar Tempie ging samenwonen met haar nieuwe partner, de Portugese immigrant Joseph da Silva. In 1923 werd haar halfzusje Frances geboren.

Haar jeugd werd getekend door tegenslag: in 1932 stierf haar moeder als gevolg van verwondingen opgelopen bij een auto-ongeluk. Ella werd korte tijd opgevangen door haar tante Virginia in Harlem, maar na een moeilijke periode — ze spijbelde, raakte in moeilijkheden met de politie en werkte als loopjongen voor lokale gokkers — werd zij geplaatst in het Riverdale Colored Orphan Asylum, en later in de strenge New York State Training School for Girls in Hudson. Daar ontsnapte zij uit, en de jonge Ella belandde — dakloos en alleen — op de straten van Harlem tijdens de Grote Depressie.

Toch droeg zij altijd een groot talent met zich mee. Als tiener danste zij op straathoeken in Harlem om wat geld te verdienen, maar het was de muziek die haar werkelijk bezighield. Ze luisterde eindeloos naar de platen van Connee Boswell, een van haar grote voorbeelden, en imiteerde haar stijl tot in de details.

De Doorbraak bij het Apollo Theater (1934)

Op 21 november 1934 waagde de zeventienjarige Ella haar kans bij de legendarische Amateur Night in het Apollo Theater in Harlem. Hoewel zij aanvankelijk van plan was te dansen, schrok zij van het talent van het dansduo de Edwards Sisters dat vóór haar optrad, en koos zij op het laatste moment voor zingen. Zij zong twee nummers — “Judy” en “The Object of My Affection” — in de stijl van Connee Boswell, en bracht het publiek tot zwijgen. Ze won de eerste prijs, maar het beloofde optreden van een week in het Apollo werd haar aanvankelijk ontzegd omdat zij er volgens de theaterleiding “te sjofel” uitzag.

In januari 1935 kreeg Ella vervolgens de kans om een week op te treden met het orkest van Tiny Bradshaw in het Harlem Opera House (niet in de Savoy, zoals soms wordt gezegd). Later dat jaar werd zij door Bardu Ali voorgesteld aan bandleider Chick Webb. Webb, die aanvankelijk sceptisch was over haar verschijning, was uiteindelijk overtuigd door haar stem en bood haar een vaste plek aan. Ella werd de zangeres van het Chick Webb Orchestra, dat regelmatig in de Savoy Ballroom in Harlem optrad — en al snel de absolute ster van het ensemble.

A-Tisket, A-Tasket en het Vroege Succes (1938)

In 1938 bereikte Ella Fitzgerald haar eerste grote commerciële doorbraak met “A-Tisket, A-Tasket”, een nummer dat zij samen met Al Feldman (later bekend als Van Alexander) schreef en dat gebaseerd was op een oud kinderliedje. De plaat — opgenomen op 2 mei 1938 — werd een gigantische hit en bleef zeventien weken op de hitlijst staan. Ella was plotseling een nationale beroemdheid.

🎵 Beluister: A-Tisket, A-Tasket — Chick Webb & His Orchestra met Ella Fitzgerald (1938, originele 78-toeren-opname)

Na het overlijden van Chick Webb in juni 1939 nam Ella de leiding over het orkest over, dat een tijdlang “Ella Fitzgerald and Her Famous Orchestra” werd genoemd. Ze leidde het ensemble met zichtbaar charisma en zelfvertrouwen, ook al was zij nog maar begin twintig.

Decca Records en de Opkomst van de Jazzdiva (1942–1955)

In 1942 verliet Ella het orkest om een solocarrière na te streven, voortbouwend op haar contract bij Decca Records. Zij nam tientallen singles op — van swing en pop tot bebop — en werkte samen met zangers als Louis Jordan, de Ink Spots en Louis Armstrong. Haar veelzijdigheid was opmerkelijk: zij schakelde moeiteloos over van ballads naar uptempo jazznummers.

In deze periode ontwikkelde Ella ook haar befaamde scat-techniek tot grote hoogte, mede onder invloed van haar samenwerking met de bigband van Dizzy Gillespie. Scat-zingen — waarbij de stem wordt gebruikt als een improvisatie-instrument, met lettergrepen in plaats van woorden — was geen nieuw verschijnsel, maar Ella tilde het naar een nooit eerder gezien niveau. Haar scat-passages waren onnavolgbaar in complexiteit, snelheid en muzikale logica.

🎵 Beluister (live, 1966): “How High The Moon” — epische scat-uitvoering van Ella Fitzgerald

Verve Records en de Songbook-serie: Het Hoogtepunt (1956–1964)

Het meest invloedrijke hoofdstuk in Ella Fitzgeralds carrière begon in 1956, toen impresario en manager Norman Granz haar contracteerde voor zijn nieuwe platenlabel Verve Records. Granz had al jaren met Ella gewerkt via zijn ‘Jazz at the Philharmonic’-concertreeks (waarmee zij sinds 1949 toerde) en wist precies wat zij in huis had.

Granz lanceerde een ambitieus project: de beroemde ‘Songbook’-serie, waarbij Ella de werken van de grote Amerikaanse songwriters zou opnemen in volledige albums. De serie omvatte acht albums gewijd aan componisten als Cole Porter (1956), Rodgers & Hart (1956), Duke Ellington (1957), Irving Berlin (1958), George & Ira Gershwin (1959), Harold Arlen (1961), Jerome Kern (1963) en Johnny Mercer (1964).

Deze opnames worden tot op de dag van vandaag beschouwd als de definitieve vertolkingen van het ‘Great American Songbook’. Ella’s stem gaf de klassieke nummers een helderheid, een warmte en een muzikale diepgang die hen tijdloos maakten. Het Gershwin Songbook, opgenomen in samenwerking met arrangeur Nelson Riddle, wordt door velen gezien als haar absolute magnum opus.

🎵 Beluister (Gershwin): “Summertime” — Ella Fitzgerald (Verve, 1957)

Ook haar samenwerking met Louis Armstrong leverde tijdloze meesterwerken op, te beginnen met het album Ella and Louis (1956).

🎵 Beluister (duet): “Cheek to Cheek” — Ella Fitzgerald & Louis Armstrong (1956)

Live-optredens en Internationale Erkenning

Ella Fitzgerald was niet alleen een studiomuzikante — zij was bovenal een indrukwekkende live-artieste. Haar concerten bij het Newport Jazz Festival, dat voor het eerst plaatsvond in 1954, waren legendarisch. De live-opnames “Ella Fitzgerald at the Opera House” (1957) en “Ella in Berlin: Mack the Knife” (1960) behoren tot de meest geprezen live-jazzalbums ooit gemaakt.

‘Ella in Berlin’ is bijzonder gedenkwaardig: tijdens een uitvoering van ‘Mack the Knife’ in de Deutschlandhalle vergat Ella de tekst en improviseerde zij een volledig nieuwe versie, inclusief hilarische zelfspot. De opname won twee Grammy Awards en laat zien hoe ontspannen en meesterlijk zij op het podium was.

🎵 Beluister (de legendarische improvisatie): “Mack The Knife” — live in de Deutschlandhalle, Berlijn, 1960

🎵 Bekijk (zeldzame video): “Summertime” — Ella Fitzgerald live in Berlijn, 1968 (met het Tee Carson Trio)

Gedurende de jaren vijftig en zestig toerde Ella onvermoeibaar door de wereld — van Carnegie Hall tot Europese jazzfestivals, van Tokio tot São Paulo. Ondanks het feit dat zij als zwarte vrouw in de Verenigde Staten regelmatig te maken had met segregatie en discriminatie, bleef zij optreden met een waardigheid en sereniteit die haar publiek nooit vergat. In 1955 werd zij in Houston, Texas, samen met Dizzy Gillespie en Illinois Jacquet zelfs gearresteerd, in een actie die als represaille tegen Granz’ burgerrechtenactivisme werd gezien.

Grammy Awards en Blijvende Erkenning

In totaal ontving Ella Fitzgerald dertien Grammy Awards, waaronder een Grammy Lifetime Achievement Award in 1967. Haar eerste Grammy’s won zij in 1958 voor het album ‘Ella Fitzgerald Sings the Irving Berlin Song Book’ en voor ‘Ella Fitzgerald Sings the Duke Ellington Song Book’. Zij was de eerste Afro-Amerikaanse vrouw die een Grammy won.

Naast haar Grammy’s ontving Ella talloze andere onderscheidingen: de Presidential Medal of Freedom (1992), de National Medal of Arts (1987), eredoctoraten van onder andere Yale University (1986) en Harvard University (1990), en de Kennedy Center Honor (1979). Haar naam staat ook op de Hollywood Walk of Fame.

De Latere Jaren en Gezondheidsklachten (1970–1996)

In de jaren zeventig en tachtig bleef Ella actief, hoewel haar gezondheid steeds meer beperkingen oplegde. Ze leed aan diabetes en onderging in 1986 een hartoperatie. Haar diabetes leidde uiteindelijk tot de amputatie van beide benen onder de knie in de vroege jaren negentig. Haar laatste publieke optreden vond plaats in Carnegie Hall in New York in 1991.

Op 15 juni 1996 overleed Ella Fitzgerald op 79-jarige leeftijd in Beverly Hills, Californië, ten gevolge van complicaties door diabetes. De muziekwereld rouwde op grote schaal. Presidenten, muzikanten en miljoenen fans over de hele wereld betreurden het verlies van een uniek talent.