Barbara

Jeugd en oorlogsjaren (1930–1950)

Monique Andrée Serf werd op 9 juni 1930 geboren in Parijs, op de Rue Brochant in het 17e arrondissement. Haar vader Jacques Serf was een Elzassische leerhandelaar van Joodse afkomst; haar moeder Ester Brodsky stamde uit Tiraspol (het huidige Moldavië). Barbara was het tweede kind van vier: ze had een oudere broer Jean en twee jongere zussen Régine en Claude.

De kindertijd van Barbara werd overschaduwd door de Tweede Wereldoorlog. Als Joods gezin ontvluchtten zij de nazi-bezetting en trokken van stad naar stad — Roanne, Tarbes — voortdurend op de vlucht. De vader van Barbara pleegde seksueel misbruik bij haar, een trauma dat zij decennialang verborgen hield maar dat zijn schaduw wierp over haar hele oeuvre. Pas in haar postuum verschenen autobiografie ‘Il était un piano noir’ (1998) deed zij hier openlijk over.

“Il était un piano noir… Des fois il faisait semblant d’être mort.” — uit de autobiografie Il était un piano noir (1998)

Ondanks de turbulentie van de oorlogsjaren ontdekte Barbara haar passie voor muziek en zang. Een buurtonderwijzer herkende haar talent en stimuleerde haar opleiding. Na de bevrijding vestigde zij zich definitief in Parijs en begon zij piano te studeren aan het Conservatoire National Supérieur de Musique. De muziek werd haar levensredder.

Eerste stappen op de planken (1950–1958)

In de vroege jaren vijftig begon Barbara op te treden in de kleine Parijse cabarets en chansonniers. Zij trad op onder haar eigen naam en begeleidde zichzelf op de piano. Het kleine, intieme podium paste haar als een handschoen. In Parijs trad zij regelmatig op in de Aux Trois Baudets — het legendarische cabaret dat ook Brel en Brassens lanceerde — en verwierf zij een trouwe schare fans.

Haar repertoire bestond aanvankelijk uit werken van anderen: chansons van Brel, Brassens en Piaf. Maar al snel begon zij eigen liedjes te schrijven. Haar stijl — intiem, kwetsbaar, soms bijna gefluisterd en dan plots uitbarstend in een storm van emotie — onderscheidde haar onmiddellijk van haar tijdgenoten. In 1958 bracht zij haar eerste single uit en verwierf zij de bijnaam ‘La Chanteuse de Minuit’ (de Middernachtzangeres).

Doorbraak en eerste grote successen (1958–1968)

Barbara debuteerde rond 1959–1960 voor het eerst in het befaamde Bobino-theater in Parijs. De grote doorbraak volgde in 1964, toen zij het Bobino wekenlang uitverkocht speelde. Het publiek was gewonnen voor haar unieke combinatie van piano, poëtische teksten en theatrale presentatie. Het album ‘Barbara chante Barbara’ (1964) markeerde haar artistieke maturiteit: voor het eerst stond een volledig album vol met eigen composities.

In 1964 schreef zij ‘Dis, quand reviendras-tu?’ — een aangrijpend lied over verlangen en afscheid dat direct een klassieker werd. Het lied geldt tot op heden als een van de mooiste chansons ooit geschreven.

▶  Dis, quand reviendras-tu? — Carrefour, RTS Genève, 5 juni 1965  —  Opname voor de Zwitserse televisie (RTS), Genève, 5 juni 1965

In 1964 reisde Barbara voor een tournee naar Göttingen (West-Duitsland). Wat zij daar meemaakte — de hartelijke ontvangst door een generatie die de oorlog kende — inspireerde haar tot het gelijknamige lied. ‘Göttingen’ verscheen als single in 1965 en werd een ode aan Frans-Duitse verzoening; het groeide uit tot een van haar meest geliefde nummers, ook buiten Frankrijk.

▶  Göttingen —live televisieopname (ca. 1964/1965)   —  Het lied dat de Frans-Duitse vriendschap bezong, live in Parijs

In 1966 bracht zij ‘Ma plus belle histoire d’amour’ uit, opgedragen aan haar publiek. Het lied — waarin zij haar verhouding met haar toehoorders bezingt als de mooiste liefdesgeschiedenis — werd haar handelsmerk. Barbara: ‘Vous êtes ma plus belle histoire d’amour.’

▶  Ma plus belle histoire d’amour — Live Pantin 1981  —  Barbara in concert in Carpentras/Pantin: kippenvel van de eerste noot

Het hoogtepunt: L’Aigle noir en Pantin (1970–1981)

In 1970 bracht Barbara haar meesterwerk uit: ‘L’Aigle noir’ (De Zwarte Adelaar). Dit lied — geheimzinnig, mythisch en diep autobiografisch — gaat over een zwarte adelaar die haar bezoekt in haar droom. Velen lazen het als een metafoor voor haar traumatische kinderjaren en het misbruik door haar vader. Het lied verkocht in slechts twaalf uur meer dan een miljoen exemplaren — een ongekend record voor de Franse chanson.

“Un beau jour, ou peut-être une nuit, près d’un lac je m’étais endormie…” — openingsregels van L’Aigle noir (1970)

▶  L’Aigle noir — Live Pantin 1981  —  HQ stereo live-opname: de spanning is tastbaar

▶  L’Aigle noir — Live Châtelet 1993  —  Officiële Universal Music opname, Théâtre du Châtelet Parijs

De jaren zeventig waren voor Barbara een periode van artistieke rijpdom. Zij componeerde, schreef en produceerde haar albums volledig zelf — uitzonderlijk voor een vrouw in die tijd. Zij werkte samen met grote namen als Gérard Depardieu (voor het theaterstuk ‘Lily Passion’ in 1985). Haar concert in het Hippodrome de Pantin (1981) geldt als een van de beroemdste en meest emotionele liveshows in de Franse muziekgeschiedenis.

▶  Concert in Carpentras 1973 (volledig)  —  Zeldzame volledige concertopname: Barbara op haar allerbest

Late carrière en afscheid (1981–1997)

Na Pantin bleef Barbara optreden, componeren en verbazen. In 1985 werkte zij samen met acteur Gérard Depardieu aan ‘Lily Passion’, een theatraal muziekspektakel dat maandenlang uitverkochte huizen trok. In 1987 stond zij in het Théâtre du Châtelet, in 1993 opnieuw — haar allerlaatste grote concertreeks. Het album ‘Châtelet 93’ werd een monumentale live-registratie.

Haar laatste jaren werden gekenmerkt door slechte gezondheid. Zij leed aan long- en hartproblemen. Toch bleef zij schrijven en musiceren, zij het in stilte. Op 24 november 1997 overleed Barbara in Neuilly-sur-Seine, op 67-jarige leeftijd. Heel Frankrijk rouwde; president Jacques Chirac herdacht haar als ‘une voix unique de la France.’

▶  L’Aigle noir — Live Châtelet 1993 (Orchestraal)  —  Met volledig orkest: grandioze afsluiting van haar livecarrière

Muzikale stijl en thema’s

Barbara’s muziek is onmiddellijk herkenbaar: een warme, diepe altstem die zweeft boven het simpele maar geniale pianospel. Haar composities zijn doorweven met poëzie, symboliek en autobiografie. Terugkerende thema’s in haar werk zijn:

• Verlies en verlangen: het gemis van geliefden, de pijn van afscheid
• Kindertijd en trauma: verborgen verwijzingen naar haar eigen pijnlijke verleden
• De nacht en het donker: Barbara was letterlijk de zangeres van de nacht
• Verzoeningsgedachte: haar vriendschap met Duitsland na WOII (Göttingen)
• Liefde voor het publiek: haar toehoorders als haar ware geliefden

Zij begeleidde zichzelf altijd op de piano — een instrument dat zij als haar verlengstuk beschouwde. Haar stijl was wars van commerciële sentimentaliteit; elk lied was een zorgvuldig geconstrueerd literair kunstwerk.

Selectieve discografie

Hieronder een overzicht van haar belangrijkste studioalbums:

Erfenis en invloed

Barbara’s invloed op de Franse muziekcultuur is nauwelijks te overschatten. Generaties zangers en zangeressen beschouwen haar als hun belangrijkste inspiratiebron: van Françoise Hardy en Juliette Gréco tot de hedendaagse Barbara Pravi. Haar liedjes worden nog steeds gecoverd, gespeeld in concertzalen en bestudeerd op conservatoria.

Haar woning in Précy-sur-Marne, het landgoed La Grange aux Dîmes, is na haar dood bewaard als cultureel monument. De Fondation Barbara beheert haar archief en muzikale nalatenschap. Elk jaar worden haar albums opnieuw geperst; de vraag naar haar werk stijgt al decennia.

Wat Barbara onsterfelijk maakt, is haar unieke combinatie van muzikaal vakmanschap, poëtische diepgang en emotionele eerlijkheid. Zij verborg niet, zij schminkte niet — elk lied was een stuk van haar ziel. En dat hoor je, in elke noot, in elk woord.

“Vous êtes ma plus belle histoire d’amour.” — Barbara, opgedragen aan haar publiek (1966)

Conclusie

Bijna dertig jaar na haar dood is Barbara actueler dan ooit. In een tijdperk van vluchtige pop en digitale oppervlakkigheid biedt haar werk wat schaars is: diepte, eerlijkheid en schoonheid die pijn doet op de goede manier. Luister naar L’Aigle noir op een stille avond, of naar Göttingen als een herinnering aan wat verzoening vermag — en je begrijpt waarom zij ‘La Dame en Noir’ wordt genoemd en waarom haar stem de tand des tijds doorstaat.

Wie Barbara nog niet kent: begin bij een van de live-opnames hierboven. Wie haar al kent: herbeluister. Er zit altijd weer iets nieuws in.